Klimat dla kreatywności – recenzja książki

Maciej Karwowski: Klimat dla kreatywności. Koncepcje, metody, badania. Warszawa: Centrum Doradztwa i Informacji Difin sp. z o.o., 2009.

Publikację Klimat dla kreatywności. Koncepcje, metody, badania, autorstwa Macieja Karwowskiego, wydało Centrum Doradztwa i Informacji Difin sp. z o.o. (Wydawnictwo Difin, ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa). Autor przedstawił w niej kilka studiów badawczych, w trakcie których opracowano, uzupełniono i udoskonalono kwestionariusz służący do pomiaru wymiarów klimatu wspierających kreatywność (pierwsze wersje powstały ok. 2000 r.), oraz wyniki badań z jego wykorzystaniem. Adresatami książki są naukowcy, nauczyciele, studenci, rodzice oraz wszyscy zainteresowani problematyką kreatywności.

Oczywiste jest, że tylko człowiek może być twórczy. Jego twórczość nie obejmuje jedynie nauki, ale też wykonywanie zawodu, prowadzenie domu itd. Kreatywność to cecha - osoby posiadające ją wyróżnia niekonwencjonalny sposób myślenia i zadawanie istotnych pytań, otwartość, chęć poznawania. Ich zdolności są potęgowane lub hamowane przez czynniki społeczne, np. relacje z innymi; atmosferę w domu, szkole, pracy. Chociaż u dorosłych często jest stłumiona, gdyż nie patrzą już na świat oczami dziecka ze zdziwieniem i zaciekawieniem, to można ją wspierać i stymulować. Twórczość i kreatywność wpływają na rozwój społeczny i wzrost gospodarczy, dzięki nim korzystamy z takich cudów techniki, jak telewizja cyfrowa.

Książka Klimat dla kreatywności... składa się z Wprowadzenia i dziewięciu rozdziałów, podzielonych na podrozdziały, po których następują Bibliografia oraz Aneks zawierający wzory kwestionariuszy do badań: Kwestionariusz kreatogennego klimatu szkoły - KKKS oraz Kwestionariusz kreatogennego klimatu pracy - KKKP.

Pierwszy rozdział - Wybrane społeczno-ekonomiczne uwarunkowania kreatywności - zawiera dziewięć podrozdziałów m.in.: Koncepcje twórczego społeczeństwa; Innowacja, twórcza destrukcja, przedsiębiorczość - echa teorii J.A. Schumpetera.

Drugi rozdział - Między jednostką a otoczeniem. O pożytkach z interakcyjnych i ekosystemowych analiz twórczości i kreatywności - ma cztery podrozdziały m.in.: Interakcyjne i systemowe modele kreatywności, twórczości i zdolności, w którym są cztery podrozdziały, np. Interakcja wewnątrzpodmiotowa..., Interakcja ekopodmiotowa..., Interakcja ekologiczna...

Trzeci rozdział - Twórczość w wymiarze ponadindywidualnym - o kilku koncepcjach i narzędziach - stanowi sześć rozdziałów m.in.: Wymiary klimatu dla twórczości - próba klasyfikacji; O narzędziach do pomiaru klimatu dla twórczości.

Czwarty rozdział - Czy kreatogenny klimat rzeczywiście stymuluje kreatywność? - zawiera trzy podrozdziały np.: Dowody na relacje klimat - twórczość.

W piątym rozdziale - Zarys modelu klimatu dla kreatywności - są cztery podrozdziały m.in.: Inspiracje; Ku modelowi klimatu sprzyjającego twórczości.

Szósty rozdział - Konstrukcja i wstępne rezultaty badań Kwestionariuszem Kreatywnego Klimatu KKK1 i KKK2 (Badania 1-2) - ma cztery podrozdziały np.: Badanie 1. Klimat dla twórczości w szkole, jednym z jego trzech podrozdziałów jest Prezentacja wyników.

Siódmy rozdział - Kreatogenny klimat szkoły - narzędzie i wyniki badań (BADANIA 3-4) - stanowią trzy rozdziały m.in.: Od Kwestionariusza Kreatywnego Klimatu (KKK1.1) do Kwestionariusza Kreatogennego Klimatu Szkoły (KKKS) z trzema podrozdziałami, np. Klimat szkoły w wyjaśnianiu negatywnych zjawisk wśród młodzieży (badanie 4).

Rozdział ósmy - Kreatogenny klimat pracy - narzędzie i wyniki badań (Badanie 5) - zawiera dwa podrozdziały m.in.: Od KKK2.0 do KKKP (badanie 5), jeden z jego czterech podrozdziałów to Prezentacja wyników.

Rozdział dziewiąty - Perspektywy i ograniczenia w badaniach nad klimatem dla twórczości - ma osiem podrozdziałów np.: Klimat a styl i poziom twórczości; Problemy i wątpliwości, w którym są trzy podrozdziały m.in. O możliwościach kształtowania klimatu.

Każdy rozdział (za wyjątkiem ostatniego będącego posumowaniem książki) kończy Podsumowanie jego zawartości.

Dwa pierwsze rozdziały stanowią wprowadzenie w problematykę. Autor opisał w nich podstawowe obszary badawcze socjologii twórczości i kreatywności. Przedstawił tezy mówiące o tym, że osoby twórcze często buntują się przeciw normom życia społecznego i funkcjom społecznym, dokonując rewolucyjnych zmian. Należy podkreślić, iż pojęcia „twórcza destrukcja” i „innowacja” nie są nowe, gdyż w teorii ekonomii wystąpiły przed II wojną światową.

Przytoczone wyniki badań wskazują, że w Polsce na rozwój twórczości pozytywny wpływ ma klimat małych miejscowości i wykształcenie matki, oraz że w dużych miastach jest bardziej pozytywne nastawienie wobec kreatywności w wychowaniu dzieci niż w małych miastach i na wsi. Polskie społeczeństwo jest bardzo tradycyjne oraz materialistyczne, podobnie jak Brazylia, Turcja, Republika Południowej Afryki, Portugalia. W indeksie innowacyjności wśród 25 krajów Unii Europejskiej Polska zajmuje 21. miejsce.

Zdaniem Macieja Karwowskiego, konieczna jest wielodyscyplinarna (socjologia, psychologia, pedagogika, filozofia) i wielopoziomowa analiza twórczości. Dlatego przedstawił, wskazując ich zalety i wady, narzędzia analityczne opracowane przez badaczy twórczości i kreatywności, np. I. Magyari-Beck stworzył matrycę kreatologii uwzględniającą cztery poziomy twórczości (osoba, grupa, organizacja, kultura) oraz zdolności, proces i produkt; R. Schulz wyróżnił cztery wymiary twórczości (osoba, proces, produkt, warunki) oraz cztery jej formy (autonomiczna działalność kulturotwórcza, nowoczesna praca ludzka, innowacyjne zachowania społeczne, autokreacja). Te dwa modele w podobny sposób koncentrują się na jednostce i jej otoczeniu, zaś inne opisane modele należą do jednej z trzech grup: interakcyjnych modeli psychologicznych (zwracają uwagę na charakteryzujące jednostkę elementy zwiększające szansę występowania kreatywnych rozwiązań), interakcyjnych modeli psychospołecznych (na opis jednostki i jej bliskiego środowiska), interakcyjnych koncepcji socjologicznych (na opis najszerszego otoczenia jednostki).

W trzech kolejnych rozdziałach (3, 4, 5) został przedstawiony klimat sprzyjający kreatywności. Autor scharakteryzował najpopularniejsze koncepcje klimatu dla kreatywności - G. Ekvalla, T.M. Amabile, M. Westa - oraz metody pomiaru cech twórczego klimatu. Klimat to zjawisko społeczne dotyczące ludzi realizujących dane zadanie. Wpływ na efektywność twórcy ma grupa rówieśnicza, rodzina, szkoła, firma (np. poprzez wspieranie wytwarzania i wprowadzania nowych produktów i rozwiązań), kultura i społeczeństwo. Należy dążyć do poznania środowiskowych uwarunkowań twórczości uczniów, pracowników na podstawie obiektywnej charakterystyki, a nie indywidualnych ocen klimatu.

W Polsce dostępne są następujące narzędzia do pomiaru twórczości: Kwestionariusz Aktywności w Miejscu Pracy (KAMP) mierzący nasilenie zachowań twórczych w organizacji, Kwestionariusz Barier Twórczości w Miejscu Pracy (BCWQ - Barriers for Creativity in the Workplace Questionnaire) uniemożliwiających wykorzystanie twórczego potencjału w organizacji, kwestionariusz Co Sądzisz o Twórczości (CSOT) dotyczący głównie poglądów na temat twórczości. Wyniki przeprowadzonych m.in. za ich pomocą badań nie wskazują jednoznacznie na pozytywne relacje pomiędzy klimatem a twórczością.

Nauczyciel przewodzi uczniom. Styl przewodzenia wpływa na klimat w grupie, ale inne zachowania przywódcy sprzyjają twórczości w przyjaznej i nieprzyjaznej atmosferze. W dobrej atmosferze zarówno akceptacja jak i krytyka sprzyja twórczym zachowaniom, które z kolei blokuje sugerowanie rozwiązań. W złej atmosferze twórczości sprzyja wsparcie, a przeszkadza zgadzanie się i ocenianie. Nauczyciele powinni wykorzystywać różne style przywództwa - monitorować atmosferę w klasie, by poprzez swoje zachowanie bardziej angażować uczniów i poprawiać relacje interpersonalne. Muszą też pamiętać, że twórczość i inteligencja to nie to samo.

Nie ma jednego akceptowanego powszechnie modelu klimatu organizacyjnego, który sprzyja zachowaniom innowacyjnym. Autor podjął więc próbę stworzenia modelu klimatu dla twórczości na postawie prac badaczy twórczości na poziomie grupowym (szczególnie psychologów społecznych analizujących procesy grupowego rozwiązywania problemów). W jego modelu istotnymi aspektami środowiska sprzyjającego twórczości są strefy - interpersonalna i zadaniowa - oraz poziom energetyzacji (dynamizmu) grupy.

Rozdziały 6, 7 i 8 dotyczą procesu tworzenia dwóch niezależnych kwestionariuszy - Kwestionariusza kreatogennego klimatu szkoły oraz Kwestionariusza kreatogennego klimatu pracy. Pięć niezależnych studiów badawczych zostało zrealizowanych na różnych populacjach: pierwsze - badaniami objęto 179 uczniów warszawskich państwowych i społecznych szkół średnich, drugie - 107 pracowników czterech firm na terenie Polski (miejskiego ośrodka pomocy społecznej, firmy telekomunikacyjnej, fabryki, międzynarodowej firmy konsultacyjnej), trzecie - 1431 uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych w Warszawie i województwie mazowieckim, czwarte - 425 osób w wieku od 13 do 19 lat, piąte - 630 nauczycieli różnych placówek edukacyjnych województwa łódzkiego, mazowieckiego i podlaskiego. Przeprowadzenie badań umożliwiło m.in.: poznanie percepcji atmosfery szkoły (zakładu pracy), czynników środowiskowych stymulujących twórczość i cech indywidualnych, od których uzależnione jest postrzeganie klimatu jako sprzyjającego działaniom innowacyjnym; interpretowanie wpływu różnych czynników; ocenę indywidualnych uwarunkowań percepcji klimatu dla twórczości; dyskusję nad problemami związanymi z trafnością, rzetelnością i strukturą czynnikową skal.

W ostatnim rozdziale Autor podjął próbę wskazania przyszłości (kierunków rozwoju) badań nad klimatem dla twórczości, podsumowania najistotniejszych zagadnień, ponownej dyskusji najważniejszych problemów.

W każdym rozdziale najważniejsze zagadnienia wyróżniono pogrubionym stylem czcionki, zobrazowano za pomocą rysunków (np. Relacje między stylami kierowania a klimatem dla twórczości; Hipotetyczne składowe klimatu dla twórczości) i tabel (np. Matryca kreatologii, poszczególne rodzaje norm oraz ich przykłady; Relacje między interpersonalnymi zachowaniami lidera, atmosferą w grupie a twórczością), poparto cytatami.

Klimat dla kreatywności. Koncepcje, metody, badania, autorstwa Macieja Karwowskiego, prezentuje proces konstrukcji metod kwestionariuszowych służących pomiarowi klimatu sprzyjającego twórczości. Poznanie uwarunkowań twórczego funkcjonowania jednostki w społeczeństwie ma ogromne znaczenie dla pedagogiki i socjologii - wskazuje m.in. jak stymulować twórczość i jak budować twórcze społeczeństwo. Nauczyciel, jak i menedżer powinien dysponować wiedzą i narzędziami, pozwalającymi badać atmosferę oraz poprawiać ją, by sprzyjała podejmowaniu działań o charakterze innowacyjnym. Klimat sprzyjający zachowaniom twórczym służy zdrowemu i właściwemu społecznie funkcjonowaniu ludzi, a ryzyko i niepewność powodują łamanie norm społecznych i napięcie psychiczne. Relacje partnerskie, np. nauczyciel-uczeń, wpływają na zaangażowanie uczniów, podejmowanie przez nich zadań i przejmowanie inicjatywy oraz branie odpowiedzialności.

Czytelnicy, dzięki poznaniu złożonej problematyki klimatu dla kreatywności, mogą przyczynić się do kształtowania atmosfery sprzyjającej ich własnej twórczości i twórczości innych. Tego, tzn. bardziej otwartej, twórczej i dobrej rzeczywistości, życzy im Autor.

Małgorzata Koroś
nauczyciel konsultant
Zespół Informacji i Wydawnictw KOWEZiU
e-mail: m.koros@koweziu.edu.pl

21 kwietnia 2009

wstecz